ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ: ಕೇವಲ ಪೂಜೆಯಲ್ಲ, ಭಾರತವನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸಿದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಹಬ್ಬ!

History of Ganesh Chaturthi : ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ವೈಭವೋಪೇತ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಾದ್ರಪದ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಜನರು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ವಿಘ್ನನಿವಾರಕ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯ ದೇವರೆಂದು ನಂಬಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರಾಚೀನ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಗಣೇಶನ ಹುಟ್ಟು ಹಾಗೂ ಪೂಜೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಆರಂಭಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪೂಜೆಯು ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಥವಾ ಕುಟುಂಬದ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿತ್ತು. ಜನರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಮಣ್ಣಿನ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಪೂಜೆ ಮುಗಿಸಿ ವಿಸರ್ಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ, ಈ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಚರಣೆಯು ಸಮಾಜವನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸುವ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು. ಧಾರ್ಮಿಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ದಾಟಿ, ಭಾರತದ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಮನೆಗಳ ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಗಣೇಶ ಪೂಜೆಯು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬೀದಿಗಳಿಗೆ ಬಂದದ್ದು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಚರಿಸುವ ಬೃಹತ್ ಮಂಟಪಗಳ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿದೆ.

ಮೊದಲ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ
ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಇತಿಹಾಸದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಮೊದಲನೆಯದು ಮರಾಠ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಾದರೆ, ಎರಡನೆಯದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತದ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ನಡೆದ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಾಗಿದೆ.

ಇತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 17ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮರಾಠ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದರು. ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜನರ ಮಧ್ಯೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಐಕ್ಯತೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶೋತ್ಸವವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದರು.

ನಂತರ 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮರಾಠ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತಗಾರರಾದ ಪೇಶ್ವೆಗಳು ಗಣೇಶನನ್ನು ತಮ್ಮ ಕುಲದೇವತೆಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಪೇಶ್ವೆಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶನಿವಾರ ವಾಡಾ ಎಂಬ ಪುಣೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವೈಭವದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ನಗರವೇ ಸಂಭ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಆದರೆ, 1818ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪೇಶ್ವೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನವಾದ ನಂತರ, ಈ ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಮನೆತನದ ಆಶ್ರಯ ನಿಂತುಹೋಯಿತು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಗಣೇಶ ಪೂಜೆಯು ಮತ್ತೆ ಜನರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಯಿತು.

ಅದಾದ ನಂತರ, 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶೋತ್ಸವಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಜೀವ ಸಿಕ್ಕಿತು. 1892ರಲ್ಲಿ ಪುಣೆಯ ನಿವಾಸಿ ಶ್ರೀಮಂತ್ ಭೌಸಾಹೇಬ್ ರಂಗಾರಿ (ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೃಷ್ಣಾಜಿಪಂತ್ ಖಾಸಗಿವಾಲೆ ಮತ್ತು ಬಾಳಾಸಾಹೇಬ್ ನಾಟು) ಗ್ವಾಲಿಯರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಭ್ರಮಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.

ಆದರೆ, ಈ ಸಣ್ಣ ಮಟ್ಟದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಇಡೀ ದೇಶವೇ ತಿರುಗಿ ನೋಡುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ಬೃಹತ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಂದೋಲನವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ, ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕರಾದ ಲೋಕಮಾನ್ಯ ಬಾಲ ಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕ್ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. 1893ರಲ್ಲಿ ತಿಲಕರು ಪುಣೆಯ ಕೇಸರಿ ವಾಡಾದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದರು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ 'ಕೇಸರಿ' ಎಂಬ ಮರಾಠಿ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಈ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಚರಣೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು.

ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉತ್ಸವದ ಹಿಂದಿದ್ದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳು 
ಲೋಕಮಾನ್ಯ ಬಾಲ ಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕರು ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ colonial ಆಡಳಿತದ ವಿರುದ್ಧ ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಲು ಇದನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಬಲವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ಇದರ ಹಿಂದೆ ಹಲವು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಗಳಿದ್ದವು.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಭಾಗ : 1857ರ ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆಯ ನಂತರ, ಭಾರತೀಯರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಸಭೆ-ಸಮಾರಂಭಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ ದಂಗೆ ಏಳಬಹುದು ಎಂಬ ಭಯ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, 1892ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರವು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಜನರು ಗುಂಪುಗೂಡುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸಭೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸಿತು. ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಸಭೆ ನಡೆಸಿದರೆ ಜೈಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಭಾರತೀಯರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಕೈಹಾಕಿದರೆ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ದಂಗೆ ಏಳಬಹುದು ಎಂಬ ಹೆದರಿಕೆಯಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಚಾಣಾಕ್ಷತನದಿಂದ ಗಮನಿಸಿದ ತಿಲಕರು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಬ್ಬವಾದ ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.

ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಐಕ್ಯತೆ ಸಾಧಿಸುವುದು: 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜವು ಜಾತಿ, ಮತ, ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಆಚಾರ-ವಿಚಾರಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಈ ಆಂತರಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳೇ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಭಾರತವನ್ನು ಆಳಲು ಸುಲಭವಾದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿತ್ತು. ತಿಲಕರಿಗೆ ದೇಶಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಗಬೇಕಾದರೆ ಮೊದಲು ಭಾರತೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಒಂದಾಗಬೇಕು ಎಂಬ ಅರಿವಿತ್ತು. ಶ್ರೀ ಗಣೇಶನು ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಗದ ಜನರಿಗೂ ಪೂಜನೀಯನಾಗಿದ್ದ ದೇವರಾಗಿದ್ದನು. ತಿಲಕರು ಗಣೇಶನನ್ನು "ಎಲ್ಲರ ದೇವರು" ಎಂದು ಸಾರಿದರು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮಂಟಪಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಶೂದ್ರರವರೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಜಾತಿಯ ಜನರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು, ಪ್ರಸಾದ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಂಘಟಿತರಾಗಲು ಇದು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆ  : 10 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಗಣೇಶೋತ್ಸವವನ್ನು ತಿಲಕರು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಗಣೇಶ ಮಂಟಪಗಳ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೇಶಭಕ್ತಿ ಮೂಡಿಸುವ ನಾಟಕಗಳು, ಭಜನೆಗಳು, ಪೌರಾಣಿಕ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಕಥೆಗಳ ಪ್ರವಚನಗಳು, ಕಾವ್ಯ ವಾಚನ ಹಾಗೂ ಮೇಳಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೋಲಿಸರ ಕಣ್ಣು ತಪ್ಪಿಸಿ, ನಾಯಕರು ಈ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಮಹತ್ವ, ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಶೋಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಯುವಕರಲ್ಲಿ ದೇಶಪ್ರೇಮದ ಕಿಡಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಲು ಈ ಆಚರಣೆಯು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು.

ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆ : ಲೋಕಮಾನ್ಯ ತಿಲಕರು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಈ ಆಂದೋಲನವು ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಪುಣೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಈ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಪರಂಪರೆಯು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಮುಂಬೈ, ನಾಗ್ಪುರ, ಕೊಲ್ಲಾಪುರ ಹಾಗೂ ಇಡೀ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಹಬ್ಬಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಇದು ಕರ್ನಾಟಕ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣ, ತಮಿಳುನಾಡು ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹಾಗೂ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.

ಇಂದು ನಾವು ಕಾಣುವ ಬೃಹತ್ ಗಣೇಶ ಮಂಟಪಗಳು, ಬೀದಿ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು, ಚಂಡೆ ಮದ್ದಳೆ ಮತ್ತು ವಾದ್ಯಗಳ ನಾದ ಹಾಗೂ ಹತ್ತನೇ ದಿನ ನಡೆಯುವ ಶೋಭಾಯಾತ್ರೆಯ ಜಲವಿಸರ್ಜನೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಲಕರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹಚರರು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ತಾಯ್ನಾಡಿನ ಐಕ್ಯತೆಯ ಅಡಿಪಾಯದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ.

ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಜನರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಲು ಧಾರ್ಮಿಕ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಿಂದ ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಈ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ನಿರ್ಧಾರವು, ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಚೈತನ್ಯ ನೀಡಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಇಂದು ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ.