ವಿಶ್ವದ 100 ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ ಭಾರತದ ಏಕೈಕ 'ಐರನ್ ಮ್ಯಾನ್ಷನ್'

ಮುಂಬೈನ ಕಲಾ ಘೋಡಾ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀವು ಸಾಗುವಾಗ, ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ಕಟ್ಟಡವೊಂದು ಇಂದಿಗೂ ಕಾಲದ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿ ನರಳುತ್ತಿರುವುದು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ‘ಎಸ್ಪ್ಲನೇಡ್ ಮ್ಯಾನ್ಷನ್’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ಕಟ್ಟಡವೇ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಐಷಾರಾಮಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಹೋಟೆಲ್ ಆಗಿದ್ದ 'ವ್ಯಾಟ್ಸನ್ ಹೋಟೆಲ್'.

ಇದು ಕೇವಲ ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಕಟ್ಟಡವಲ್ಲ; ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇಂದು ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಎರಕಹೊಯ್ದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಏಕೈಕ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಅಪರೂಪದ ಬಹುಮಹಡಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅದ್ಭುತ. ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೆನಿಯರ್ ಚಾಕೊಲೇಟ್ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಿಂತಲೂ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಮುಂಚೆಯೇ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಟ್ಟಡ, ಇಂದು ತನ್ನ ಹಳೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಮುರಿದು ಬೀಳುವ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ.

ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಗಿ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಜೋಡಣೆಯಾದ ಕಟ್ಟಡ!

ಈ ಹೋಟೆಲ್‌ನ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಥೆಯೇ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ. 1818 ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದ ಜಾನ್ ಹಡ್ಸನ್ ವ್ಯಾಟ್ಸನ್ ಎಂಬ ವ್ಯಾಪಾರಿ 1853 ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈಗೆ ಬಂದಿಳಿದರು. ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಡ್ರೇಪರಿ (ಬಟ್ಟೆ) ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸು ಕಂಡ ಅವರು, 1864 ರ ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ ಕಲಾ ಘೋಡಾದಲ್ಲಿ ನಿವೇಶನಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದರು.

ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವ್ಯವಹಾರದ ಕಚೇರಿಗಾಗಿ ಈ ಜಾಗವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಜಿಸಿದ್ದ ವ್ಯಾಟ್ಸನ್, ನಂತರ ಅದನ್ನು ಒಂದು ಭವ್ಯವಾದ ಹೋಟೆಲ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಈ ಕಟ್ಟಡದ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ, ಇದರ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಲಂಡನ್‌ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ಸೇತುವೆ ಮತ್ತು ಸೇಂಟ್ ಪ್ಯಾನ್‌ಕ್ರಾಸ್ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದ ವಿನ್ಯಾಸಕಾರ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ರೋಲ್ಯಾಂಡ್ ಮೇಸನ್ ಆರ್ಡಿಶ್ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು.

ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಎರಕಹೊಯ್ದ ಮತ್ತು ಮೆತು-ಕಬ್ಬಿಣದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಡರ್ಬಿಯಲ್ಲಿರುವ ‘ಫೀನಿಕ್ಸ್ ಫೌಂಡ್ರಿ’ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಇವುಗಳನ್ನು ಹಡಗುಗಳ ಮೂಲಕ ಮುಂಬೈಗೆ ತಂದು, 1867 ಮತ್ತು 1869 ರ ನಡುವೆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಜೋಡಿಸಲಾಯಿತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ ಬಳಸಿದ ಇಟ್ಟಿಗೆ, ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಟೈಲ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಸಹ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಿಂದಲೇ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿತ್ತು. ಫೆಬ್ರವರಿ 4, 1871 ರಂದು ಈ ಐಷಾರಾಮಿ ಹೋಟೆಲ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡಿತು.

ಐದು ಅಂತಸ್ತುಗಳ ಈ ಬೃಹತ್ ರಚನೆಯು 130 ಅತಿಥಿ ಕೊಠಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಮುಂಬೈನ ಬಿಸಿಲು ಮತ್ತು ಆರ್ದ್ರತೆಯ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಕಟ್ಟಡದ ಸುತ್ತಲೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಹೊರಾಂಗಣ ನಡಿಗೆ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು (Balconies) ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಕಟ್ಟಡದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ 98 ಅಡಿ ಉದ್ದ ಮತ್ತು 30 ಅಡಿ ಅಗಲದ ಬೃಹತ್ ಹೃತ್ಕರ್ಣ (Atrium) ಇತ್ತು. ಗಾಜಿನ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಈ ಜಾಗವನ್ನು ಬಾಲ್ ರೂಂ ಆಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಟ್ಸನ್ ಹೋಟೆಲ್‌ಗೆ ಕೇವಲ ಯುರೋಪಿಯನ್ನರಿಗೆ (ಬಿಳಿಯರಿಗೆ) ಮಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶವಿತ್ತು. ಹೋಟೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಿಂದಲೇ ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು ಕರೆತರಲಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಕಂಡು ಆಗಿನ ಮುಂಬೈಜನರು, "ವ್ಯಾಟ್ಸನ್ ಸಾಹೇಬರು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಹವಾಮಾನವನ್ನೂ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಎಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು!" ಎಂದು ತಮಾಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ.

ಭಾರತೀಯ ಸಿನೆಮಾದ ಹುಟ್ಟು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಕ್ ಟ್ವೈನ್ ಭೇಟಿ

ಈ ಹೋಟೆಲ್ ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ. 1896 ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ಲುಮಿಯರ್ ಸಹೋದರರು ತಮ್ಮ ‘ಸಿನಿಮಾಟೋಗ್ರಾಫ್’ ಯಂತ್ರದ ಮೂಲಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ್ದು ಇದೇ ವ್ಯಾಟ್ಸನ್ ಹೋಟೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ. ಅಂದರೆ, ಭಾರತೀಯ ಸಿನಿಮಾ ರಂಗದ ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾದದ್ದು ಈ ಕಟ್ಟಡ.

ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಮೇರಿಕನ್ ಬರಹಗಾರ ಮಾರ್ಕ್ ಟ್ವೈನ್ ಅವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಇದೇ ಹೋಟೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ 'ಫಾಲೋಯಿಂಗ್ ದಿ ಈಕ್ವೇಟರ್' ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಈ ಹೋಟೆಲ್‌ನ ಬಾಲ್ಕನಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಮುಂಬೈನ ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ ಅನುಭವವನ್ನು ಬರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪಿತರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಅಲಿ ಜಿನ್ನಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಯೌವನದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಣ ಸಂಪಾದಿಸಲು ಈ ಹೋಟೆಲ್‌ನ ಬಿಲಿಯರ್ಡ್ಸ್ ಟೇಬಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೂಲ್ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಟಾಟಾ ಮತ್ತು ತಾಜ್ ಮಹಲ್ ಹೋಟೆಲ್ ಪುರಾಣ..!

ವ್ಯಾಟ್ಸನ್ ಹೋಟೆಲ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಒಂದು ರೋಚಕ ಪುರಾಣ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಉದ್ಯಮರಂಗದ ಪಿತಾಮಹ ಜಮ್ಸೆಟ್ಜಿ ಟಾಟಾ ಅವರಿಗೆ ಭಾರತೀಯರೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಈ ಹೋಟೆಲ್ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಅನುಮತಿ ನೀಡಲಿಲ್ಲವಂತೆ. ಇದರಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಟಾಟಾ ಅವರು, ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸವಾಲೆಸೆಯುವಂತೆ 1903 ರಲ್ಲಿ ಗೇಟ್‌ವೇ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಬಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಭವ್ಯವಾದ 'ತಾಜ್ ಮಹಲ್ ಹೋಟೆಲ್' ನಿರ್ಮಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶಾರದಾ ದ್ವಿವೇದಿಯಂತಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಈ ಕಥೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಸೂಕ್ತ ಆಧಾರಗಳಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಟಾಟಾ ಅವರು ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.

1896 ರಲ್ಲಿ ಜಾನ್ ವ್ಯಾಟ್ಸನ್ ಜೂನಿಯರ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ಮರಳಿದರು. 1903 ರಲ್ಲಿ ತಾಜ್ ಹೋಟೆಲ್ ಆರಂಭವಾದಾಗ ವ್ಯಾಟ್ಸನ್ ಹೋಟೆಲ್ ತನ್ನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. 1920 ರಲ್ಲಿ ಹೋಟೆಲ್ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು, ‘ಮಹೇಂದ್ರ ಮ್ಯಾನ್ಷನ್’ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣಗೊಂಡಿತು. ನಂತರ 1944 ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ಎಸ್ಪ್ಲನೇಡ್ ಮ್ಯಾನ್ಷನ್’ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು.

1960 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಕೊಠಡಿಗಳನ್ನು ಸಣ್ಣ ಕ್ಯೂಬಿಕಲ್‌ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ, ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ವಕೀಲರ ಕಚೇರಿಗಳಿಗೆ ಬಾಡಿಗೆಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಬಾಡಿಗೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಾಯ್ದೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಾಲೀಕರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಡಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಟ್ಟಡದ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಂತುಹೋಯಿತು

.

2005 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ 53 ಕುಟುಂಬಗಳು ಮತ್ತು 97 ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ವಕೀಲರ ಆಫೀಸ್‌ಗಳು) ಇಲ್ಲಿದ್ದವು. ಸೂಕ್ತ ನಿರ್ವಹಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕಟ್ಟಡದ ಒಂದು ಭಾಗ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದ ಘಟನೆಯೂ ನಡೆಯಿತು.

ಕಟ್ಟಡದ ಕಳಪೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು 2005 ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ‘ವರ್ಲ್ಡ್ ಮಾನ್ಯುಮೆಂಟ್ಸ್ ಫಂಡ್’ ಇದನ್ನು ವಿಶ್ವದ "100 ಅತ್ಯಂತ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಮಾರಕಗಳ" ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿತು. ಇಟಾಲಿಯನ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ ರೆಂಜೊ ಪಿಯಾನೋ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಜ್ಞರು ಇದನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಕರೆ ನೀಡಿದರು.

ಗ್ರೇಡ್ II-A ಪರಂಪರೆಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ, 2019 ರಲ್ಲಿ ಐಐಟಿ (IIT) ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿಯು "ಈ ಕಬ್ಬಿಣದ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡುವುದು ಅಪಾಯಕಾರಿ, ಇದನ್ನು ಕೆಡವುವುದೇ ಸೂಕ್ತ" ಎಂದು ವರದಿ ನೀಡಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪರಂಪರೆ ಸಂರಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿಯು ಇದನ್ನು ಕೆಡವದೆ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.150 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿರುವ, ಕಬ್ಬಿಣದಲ್ಲೇ ಅರಳಿದ ಮುಂಬೈನ ಈ ಅದ್ಭುತ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಭವಿಷ್ಯವು ಇಂದಿಗೂ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ಭರವಸೆಯ ನಡುವೆ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದೆ.