ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಅನ್ನೋ ಹೆಸರು ಹೇಗೆ ಬಂತು? ‘ಶಿವನ ಮುಖ’ದಿಂದ ‘ಸಿಹಿ ಮೊಗೆ’ವರೆಗೆ.. ಇಲ್ಲಿದೆ ಅಚ್ಚರಿಯ ಸಂಗತಿಗಳು!

ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಅನ್ನೋ ಹೆಸರು ಹೇಗೆ ಬಂತು: ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹಸಿರು, ತುಂಗಾ ನದಿ, ಜಲಪಾತಗಳು ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ನಗರದ ಹೆಸರಿನ ಹಿಂದೆ ಹಲವು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಸ್ಥಳಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ‘ಶಿವಮೊಗ್ಗ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹೇಗೆ ಬಂತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಒಂದು ವಿವರಣೆ ಇಲ್ಲ; ‘ಶಿವ-ಮುಖ’, ‘ಶಿವನ ಮೂಗು’, ‘ಶಿವನ ಮೊಗ್ಗು’ ಎಂಬ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸಿಹಿ-ಮೊಗೆ’ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ದಂತಕಥೆಯೂ ಇದೆ.

‘ಶಿವ-ಮುಖ’ದಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ?
ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲಾ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದು ಸ್ಥಳಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಶಿವ-ಮುಖ’ ಅಂದರೆ ಶಿವನ ಮುಖ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಶಿವನ-ಮೂಗು’ ಅಥವಾ ‘ಶಿವನ-ಮೊಗ್ಗು’ ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಹೆಸರಿನ ಮೂಲವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಸಿಹಿ-ಮೊಗೆ’ ಕಥೆ ಇನ್ನೂ ರೋಚಕ!
ಇನ್ನೊಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಋಷಿ ದುರ್ವಾಸರ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು. ಅವರು ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಹಿಯಾದ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಕುದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ಕೆಲವು ಗೋವು ಕಾಯುವವರು ಆ ಪಾನೀಯವನ್ನು ರುಚಿ ನೋಡಿದ ಬಳಿಕ ಅದನ್ನು ‘ಸಿಹಿ-ಮೊಗೆ’ (ಸಿಹಿಯಾದ ಪಾತ್ರೆ) ಎಂದು ಕರೆದರು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಇದೇ ಹೆಸರು ಬದಲಾಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗವಾಯಿತು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.

ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು 'ಶಿವ-ಮುಖ' ಅಥವಾ 'ಸಿಹಿ ಮೊಗೆ' ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ವಿಕಸನಗೊಂಡು ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಹೆಸರಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ದಂತಕಥೆಗಳು ಶಿವನ ಮುಖ: ಈ ಹೆಸರು ಹಿಂದೂ ದೇವರಾದ ಶಿವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. 'ಶಿವ-ಮುಖ' (ಶಿವನ ಮುಖ), 'ಶಿವನ ಮೂಗು' ಅಥವಾ ಶಿವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ 'ಶಿವನ ಮೊಗ್ಗು' ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿಯಿದೆ.

ಸಿಹಿ ಮೊಗೆ (ಸಿಹಿ ಪಾತ್ರೆ): ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ವಾಸ ಮುನಿಗಳ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು. ಅವರು ಸಿಹಿ ಮೂರುಬೆಳೆಗಳು ಅಥವಾ ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಕಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದನ್ನು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಸವಿದ ಜಾನಪರರು ಅಥವಾ ಗೊಲ್ಲರು ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು 'ಸಿಹಿ ಮೊಗೆ' (ಸಿಹಿ ಪಾತ್ರೆ) ಎಂದು ಕರೆದರು. ಅದೇ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗಿ 'ಶಿವಮೊಗ್ಗ' ಆಯಿತು.

ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಇದನ್ನು 'ಶಿಮೊಗಾ' (Shimoga) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ಕನ್ನಡದ ಮೂಲ ಉಚ್ಚಾರಣೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಇದನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ 'ಶಿವಮೊಗ್ಗ' ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಇತಿಹಾಸ ಅಥವಾ ಅಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ಹಿಂದೆ ‘ಮಂಡ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇತ್ತು!
ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ‘ಮಂಡ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮಾಹಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು. 16ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ರಾಜಕೀಯ-ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವೂ ದೊರೆಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಹಿಂದೆ ಇತಿಹಾಸವೂ ಇದೆ, ಸ್ಥಳಪುರಾಣವೂ ಇದೆ, ಜನಪದ ದಂತಕಥೆಯೂ ಇದೆ!

ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ.ಹೆಸರಿನ ಮೂಲಶಿವನ ಮುಖ/ಮೊಗ್ಗ: ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎನ್ನುವ ಹೆಸರು 'ಶಿವ-ಮುಖ', 'ಶಿವನ ಮೂಗು' ಅಥವಾ ಶಿವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ 'ಶಿವನ ಮೊಗ್ಗೆ' (ಹೂವುಗಳು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

ಸಿಹಿ ಮೊಗೆ: ಮತ್ತೊಂದು ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಇಲ್ಲಿ ದರ್ವಾಸ ಮುನಿಗಳ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು. ಅವರು ಮಣ್ಣಿನ ಮಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಹಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕುದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದನ್ನು ಸವಿದ ಕುರುಬರು ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು 'ಸಿಹಿ-ಮೊಗೆ' ಎಂದು ಕರೆದರು, ಅದೇ ಮುಂದೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗವಾಯಿತು. ರಾಜಮನೆತನಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಮನೆತನಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಕದಂಬರು, ಗಂಗರು, ಚಾಲುಕ್ಯರು, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು, ಹೊಯ್ಸಳರು ಮತ್ತು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ.

ನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು (ಬಿದನೂರು ನಾಯಕರು) ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದರು. ಕೆಳದಿ ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅರಸನಾಗಿದ್ದು, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಕೃಷಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ನೀಡಿದನು.ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳುತಳಗುಂದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷ ಮಯೂರಶರ್ಮ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಣೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಹೊಂದಿದೆ. ಹಳೆ ಶಿಲಾಯುಗ ಮತ್ತು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಅನೇಕ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳು ಹಾಗೂ ಶಾಸನಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಕವಲೇದುರ್ಗ: ಕೆಳದಿ ರಾಜರ ಕಾಲದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆಯು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ.

ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳು

ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಜಲಪಾತ, ಮಲೆನಾಡಿನ ಹಸಿರು, ಬೆಟ್ಟ-ಗುಡ್ಡ, ವನ್ಯಜೀವಿ ಹಾಗೂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು ಇವು:

ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳು
ಜೋಗ ಜಲಪಾತ – ಶರಾವತಿ ನದಿಯ ಅದ್ಭುತ ಜಲಪಾತ; ರಾಜಾ, ರಾಣಿ, ರೋರರ್ ಮತ್ತು ರಾಕೆಟ್ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಕವಲುಗಳಲ್ಲಿ ಧುಮುಕುತ್ತದೆ.

ಆಗುಂಬೆ – ಮಲೆನಾಡಿನ ಹಸಿರು, ಮಳೆಕಾಡು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ತಾಣ.

ಕೊಡಚಾದ್ರಿ – ಚಾರಣಪ್ರಿಯರ ನೆಚ್ಚಿನ ಬೆಟ್ಟ; ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ವಿಶಾಲ ನೋಟ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ ಅರಮನೆ – ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುರಾತನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ತಾಣ.

ಕುಪ್ಪಳ್ಳಿ ಕವಿಮನೆ – ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಳ.

ಸಕ್ರೆಬೈಲು ಆನೆ ಶಿಬಿರ – ಆನೆಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣ.

ಮಂಡಗದ್ದೆ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ – ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಪ್ರಮುಖ ತಾಣ.

ಗುಡುವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ – ದಟ್ಟ ಅರಣ್ಯದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಸುಂದರ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ.

ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ – ಚಾರಣ ಹಾಗೂ ಜೈನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ – ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆ; ಚಾರಣಕ್ಕೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

ಹೊನ್ನೆಮರಡು – ಶರಾವತಿ ಹಿನ್ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಜಲಸಾಹಸ ಕ್ರೀಡೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

ಕೆಳದಿ – ಐತಿಹಾಸಿಕ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ನಾಯಕರ ಕಾಲದ ಪರಂಪರೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿ.

ನಾಗರ ಕೋಟೆ – ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣಬಹುದಾದ ತಾಣ.

ಭದ್ರಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು – ಜಲಾಶಯ, ಹಸಿರು ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ವಿಹಾರಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಸ್ಥಳ.

ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ – ಶರಾವತಿ ನದಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಜಲಾಶಯ.